و عرفان نباشد كه نداند حق تعالى براى هر چيز و از هر چيز متجلّى است حق را نمىبيند . جملهء : وَلَذِكْرُ اللّهِ أكْبَرُ يك وجه آن اين است كه : ذكر خداوند در نماز بزرگترين چيزى از اقوال و افعال كه صلاة شامل آنهاست مىباشد ، يعنى هيچ يك از آنها به بزرگى ذكر الهى نيست . و وجه ديگر آن اين كه : ذكر خداوند عبدش را بزرگتر از ذكر عبد مر او راست ؛ زيرا كبريا حق تعالى راست . پس عبارت هم شامل است ذكر خداوند عبد را و هم ذكر عبد خدا را ، چنان كه فرمود : فَاذْكُرُونى أذْكُرْكُمْ و فرمود : جَزاءً وِفاقاً » « 1 » وفاق مصدر دوم باب مفاعله است كه از دو طرف است پس : اذْكُرُونى أَذْكُرْكُمْ جزاء وفاق است . فضيلت و اسرار و لطايف ذكر در فضيلت و اسرار ذكر لطايفى است از آن جمله : وَ ما أحْسَنَ ما قالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : « أَلا انَبِّئُكُمْ بِما هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ أفْضَلُ مِنْ أنْ تَلْقُوْا عَدُوَّكُمْ فَتَضْرِبُوا رِقابَهُمْ وَ يَضْرِبُونَ رِقابَكُمْ ؟ ذِكْرُ اللّهِ » . وَ ذلِكَ أنَّهُ لا يَعْلَمُ قَدْرَ هذِهِ النَّشْأَةِ الْانْسانِيَّةِ إِلّا مَنْ ذَكَرَ اللّهَ الذِّكْرَ المَطْلُوبَ مِنْهُ ، فَإنَّهُ تَعالى جَليسُ مَنْ ذَكَرَهُ ، وَالْجَليسُ مَشْهُودُ الذّاكِرِ ، وَ مَتى لَمْ يُشاهِدِ الذّاكِرُ الْحَقَّ الَّذى جَليسَهُ فَلَيْسَ بِذاكِرٍ . « 2 » چه نيكو فرموده است رسول اللَّه صلى الله عليه و آله كه : « آيا شما را خبر ندهم به آنچه كه بهتر از جهاد و غزوهء شما در راه خداست ؟ آن ذكر بارى سبحانه است » .

--> ( 1 ) - نبأ ( 78 ) : 26 . ( 2 ) - شرح فصوص الحكم : 979 ؛ مسند احمد بن حنبل : 6 / 447 .